Xôi nếp Tú Lệ là một trong những đặc sản nổi bật của vùng Tú Lệ, Yên Bái, tạo nên sự khác biệt và hương vị hấp dẫn không thể nhầm lẫn với bất kỳ loại xôi nào khác. Điều làm nên nét cuốn hút của xôi nếp Tú Lệ chính là từ nguyên liệu và quy trình chế biến tỉ mỉ mà các nghệ nhân địa phương đã dày công thực hiện.
Xôi nếp Tú Lệ được làm từ gạo nếp nương, loại gạo có hạt trắng ngà và đều, khi nấu lên sẽ tiết ra mùi thơm đặc trưng. Cây lúa nếp nương được trồng trên các thửa ruộng bậc thang như một phần quan trọng trong đời sống nông nghiệp của bà con dân tộc Thái. Gạo nếp chọn lọc từ Tú Lệ nổi tiếng với hạt mẩy, đều và có hàm lượng dinh dưỡng cao.
Quy trình chế biến xôi nếp Tú Lệ phải trải qua nhiều công đoạn cầu kỳ. Trước tiên, gạo nếp phải được ngâm trong nước lạnh từ 5-6 giờ, sau đó để cho ráo nước. Tiếp theo, gạo được đem hấp chứ không đun chín trực tiếp, phải dùng xửng hấp để xôi không bị dính và giữ được vị thơm ngon tự nhiên. Quá trình hấp diễn ra trong vòng khoảng 90 phút, khi hạt gạo chuyển thành màu trong suốt và dẻo, tỏa hương thơm ngát.
Điểm đặc biệt của xôi nếp Tú Lệ không chỉ nằm ở kỹ thuật nấu mà còn ở hương vị đặc trưng. Xôi vừa dẻo vừa mềm, có một chút vị mặn từ muối, vị béo ngậy từ dừa nạo hoặc lạc rang rắc lên. Một số nơi còn thêm chút vừng để tăng thêm phần hấp dẫn và bùi cho món ăn.
Món xôi này không chỉ là món ăn hàng ngày mà còn mang giá trị văn hóa sâu sắc. Trong các dịp lễ hội, cúng bái của người Thái và Mông, xôi nếp Tú Lệ thường có mặt như một dấu hiệu của sự giàu có và lòng hiếu khách. Xôi không chỉ no lâu mà còn tạo nên một cảm giác gắn kết trong mỗi bữa ăn gia đình.
Xôi nếp Tú Lệ đã trở thành một phần không thể thiếu trong hành trình khám phá ẩm thực của du khách khi đến với Yên Bái. Không ít người tìm đến đây không chỉ để chiêm ngưỡng khung cảnh thiên nhiên tuyệt đẹp mà còn để thưởng thức hương vị xôi đặc biệt này. Những ai đã từng nếm thử xôi nếp Tú Lệ một lần thì khó có thể quên được hương vị quyến rũ ấy.
Kết thúc chuyến du lịch, du khách thường không quên thưởng thức một chén xôi nóng hổi và mua một ít gạo nếp nương mang về làm quà. Món quà giản dị mà thấm đượm tình người, chắc chắn sẽ gây thương nhớ khi nghĩ về vùng đất xinh đẹp và con người hậu hĩnh tại Tú Lệ.